Jak powstaje ranking, który rozgrzewa sieć, a potem trafia do mediów i szkół? Edycja 2022 pokazała moc wspólnego wyboru i czułość na codzienne praktyki językowe. Zwycięska „essa”, jurorzy stawiają na „odklejkę”, a finałowa dwudziestka miesza anglicyzmy, skróty z gier i memy. Poznaj krótkie definicje, realne konteksty użycia oraz przykłady wejścia do mowy potocznej. Odkryj też, czemu nie wszystko, co głośne – jak „gilbert” – wytrzymuje selekcję, oraz jaką rolę odgrywa „onuca”. Zwieńczeniem jest zestawienie z „goblin mode”, które pozwala poznać lokalne mody na tle trendów światowych.
Plebiscyt „Młodzieżowe Słowo Roku 2022” – zasady i przebieg
Organizatorem konkursu jest Wydawnictwo Naukowe PWN, a partnerem – Uniwersytet Warszawski. To coroczna inicjatywa, w której internauci wskazują najpopularniejsze w danym roku słowo młodzieżowe, a nad merytorycznym przebiegiem czuwa kapituła językoznawców i dziennikarzy językowych. Wyniki ogłoszono 7 grudnia 2022 roku.
Edycja 2022 była dwuetapowa – najpierw zbierano propozycje, potem głosowano na finałową dwudziestkę.
- 11 października – 8 listopada: zgłaszanie propozycji (prawie 125 tys. zgłoszeń, w tym 8 221 różnych słów/wyrażeń).
- Od 9 listopada: prace jury nad listą finałową.
- 15–30 listopada: głosowanie internautów na 20 wyłonionych słów (ponad 130 tys. głosów).
Rola jury obejmowała weryfikację propozycji pod kątem regulaminu, przygotowanie finałowej listy oraz przyznanie odrębnej Nagrody Jury za walory językowe. W skład kapituły weszli m.in. prof. Anna Wileczek (przewodnicząca), prof. Marek Łaziński, prof. Ewa Kołodziejek oraz Bartek Chaciński; zespół korzystał też z konsultacji z nastoletnimi doradcami. O zwycięzcy plebiscytu decydowali jednak wyłącznie internauci.
Zwycięzca „essa” i jej znaczenie, pochodzenie oraz przykłady użycia
„Essa” to słowo sygnalizujące luz i łatwość („coś przychodzi bez wysiłku, bo jest się wyluzowanym”), często pełniące funkcję okrzyku radości lub triumfu, bywa też używane jako pozdrowienie.
Pojawia się w różnych, rozpoznawalnych zestawieniach:
- „Mieć essę” – czuć luz, dobrą energię.
- „Być na essie” – działać w swobodnym, korzystnym flow.
- „Essa!” – spontaniczny okrzyk po sukcesie.
- „Essa z Tobą” – żartobliwe przywitanie/pożegnanie.
W głosowaniu internetowym „essa” zebrała prawie 24 tys. głosów, co dało jej pierwsze miejsce.
Na popularność słowa złożyły się media społecznościowe, kultura memów i scena rapowa. Do spopularyzowania „essy” przyczynił się raper Wini, a w 2022 roku użycie słowa dodatkowo wzmocniły platformy takie jak TikTok i YouTube.
Nagroda Jury dla „odklejka”
Nagrodę Jury otrzymała „odklejka” – potocznie: stan oderwania od rzeczywistości albo określenie osoby, która „odpływa”, nie ogarnia sytuacji lub zachowuje się nieadekwatnie. W obiegu funkcjonuje w kilku praktycznych ujęciach:
- „Mam odklejkę” – chwilowo tracę kontakt z sytuacją.
- „Odklejony/odklejus” – ktoś zachowuje się jakby był „poza” kontekstem.
- „Chwilowa odklejka” – krótkotrwały „odpływ” uwagi lub rozsądku.
Wzorzec słowotwórczy (przedrostek „od-”) tworzy rodzinę pokrewnych form: „odklejony”, „odkleja” itp.
Różnica między werdyktem publiczności a decyzją kapituły jest zasadnicza: internauci wybierają zwycięzcę plebiscytu, natomiast jury wyróżnia językowo najciekawszą jednostkę, niezależnie od liczby głosów. W 2022 roku pierwsze miejsce zajęła „essa”, a „odklejka” otrzymała Nagrodę Jury właśnie za swój nośny, opisowy charakter w slangu.
Lista 20 nominowanych do finału
Finałową pulę utworzyły wyrażenia o bardzo różnym rodowodzie: od anglicyzmów, przez memiczne odwołania, po slang z gier i streamów.
- Baza – aprobata, „to jest dobre”.
- Betoniarz – memiczne hasło z dawnych filmów na YouTube, dziś używane żartobliwie.
- Cringe – coś żenującego; „drugi wstyd”.
- Essa – luz, flow; także okrzyk radości.
- Gigachad – ktoś „idealny”, imponujący.
- Kto pytał? – riposta odcinająca rozmowę.
- Łymyn – żartobliwe spolszczenie „women”.
- Naura – zniekształcone „na razie”.
- NPC – „statysta” w tłumie; ktoś niewyróżniający się (z gier).
- Odklejka – oderwanie od rzeczywistości.
- Onuca – sympatyk narracji prorosyjskiej.
- Pokemon – osoba o bardzo krzykliwym, „kostiumowym” stylu.
- Rel – „mam tak samo / zgadzam się”.
- Robi wrażenie – dosłownie lub ironicznie: „imponuje”.
- Siedemnaście / hehe 17 – żartobliwa odpowiedź na pytania „ile…?”.
- Sigma – archetyp „samotnego lidera”.
- Slay – „wymiata”, imponuje.
- Sus – „podejrzany” (skrót z Among Us).
- Twoja stara / twój stary – klasyczna, deprecjonująca riposta.
- UwU – emotikon czułości / „słodkości”, także ironicznie.
Po zestawieniu widać kilka wspólnych nurtów: silną obecność angielszczyzny, wpływ gier („NPC”, „sus”), „przemiał memów” z YouTube i TikToka („betoniarz”, „robi wrażenie”) oraz tematy bieżące („onuca”). Ten miks dobrze oddaje, jak szybko internetowe żarty i formaty przenikają do codziennej polszczyzny młodych.
„Gilbert”, „onuca” i inne słowa na granicy regulaminu
W 2022 roku dużo szumu wywołał „gilbert” – promowany w mediach społecznościowych przez twórców internetowych jako synonim „mistrza” czy „geniusza”. Mimo chwilowej popularności wyrażenie nie weszło do finałowej dwudziestki, co pokazało, że doraźna kampania w sieci nie gwarantuje nominacji. Jednocześnie w zestawieniu znalazła się „onuca”, czyli określenie sympatyka narracji prorosyjskiej – słowo żywe w dyskusji publicznej 2022 roku.
O tym, co trafia na listę, decyduje nie tylko frekwencja zgłoszeń, ale i zgodność z regulaminem (m.in. wykluczenia za wulgaryzmy, mowę nienawiści czy brak osadzenia w polszczyźnie). Jury dobiera finał tak, aby łączył popularność ze stosownością i rzeczywistym użyciem; stąd wczesne medialne „typy” – jak np. „Kerfuś” – mogły nie przejść selekcji, choć bywały głośne w sieci.
Skąd biorą się młodzieżowe neologizmy?
Na liście finalistów widać, że nowe słowa rodzą się na styku platform i formatów. Więc skąd się biorą?
- Z archiwów YouTube: „betoniarz” i „robi wrażenie” żyją jako remiksy dawnych klipów i kwestii twórców.
- Z gier i transmisji: „sus”, „NPC” i „gigachad” przeszły z gamingowych kontekstów do codziennych rozmów.
- Z krótkich form wideo: „siedemnaście” czy „naura” rozchodziły się przez TikToka i krótkie formaty.
- Z memosfery i anglojęzycznego slangu: „slay”, „rel”, „cringe”, „UwU”, „sigma” to importy adaptowane do polskich realiów.
Skalę zjawiska dokumentują analizy monitoringu Internetu: w 2022 roku najwięcej spontanicznych wzmianek w social media uzyskały „onuca” i „rel”, a dalej „twoja stara” oraz „cringe”. Ekosystem platform (Twitter/X, Facebook, TikTok, YouTube) wzmacnia rozchodzenie się jednostek językowych, zanim te trafią do słowników i plebiscytów.
Jak głosowano i kto decydował?
Proces miał charakter mieszanego „crowdsourcingu” i kurateli ekspertów.
- Uczestnik wybierał jedno słowo z listy finalistów w formularzu PWN.
- Podawał wiek i adres e-mail, akceptował regulamin, a głos potwierdzał kliknięciem w przesłany link.
- Niezależnie od plebiscytu publicznego jury przyznawało własne wyróżnienia za walory językowe.
Kryteria selekcji finału łączyły częstotliwość zgłoszeń z wymogami regulaminowymi; ostatecznie kapituła odpowiadała za kształt listy i eksperckie wyróżnienia. W całym procesie – od naboru propozycji po głosowanie – wzięły udział setki tysięcy osób, co instytucje partnerskie podkreślały w komunikatach po zakończeniu edycji.
Polska a świat, czyli Oxford English Dictionary 2022 z „goblin mode”
W tym samym roku na świecie głośny był wybór „goblin mode” jako Oxford Word of the Year – po raz pierwszy wyłoniony w głosowaniu publicznym. Hasło opisuje postawę ostentacyjnie nieperfekcyjną, przyzwalającą na lenistwo i odrzucenie oczekiwań „wypolerowanej” kultury. Dla porównania, polska lista 2022 mocno akcentowała ironię i memiczność, ale też lekki, afirmatywny ton codziennej komunikacji.
- Głosowała społeczność – to była nowość w historii Oxford Languages.
- „Goblin mode” pokonał „metaverse” i „#IStandWith”.
- Znaczenie frazy wiązano z postpandemiczną normalnością: niechęcią do presji idealnego wizerunku i rytmu „sprzed”.
W efekcie rok 2022 przyniósł dwa rozpoznawalne symbole językowe: międzynarodowy termin opisujący kontrę wobec norm oraz polski zestaw haseł mocno zakorzenionych w kulturze internetu, grach i krótkich formach wideo.