Poligamia to system, w którym jedna osoba ma kilku małżonków naraz. Mamy tu zarówno klasyczne wielożeństwo obecne m.in. w krajach muzułmańskich i niektórych społecznościach afrykańskich, jak i rzadką poliandrię, spotykaną np. w górskich regionach Azji, gdzie wspólna żona pomaga utrzymać rodzinny majątek w całości. Poznaj porównanie z poliamorią, analizę plusów i minusów takiego układu oraz konkretne przepisy – od państw, które poligamię dopuszczają, po polskie regulacje karne.
Na czym polega związek poligamiczny?
Poligamia (z greckiego poly – wiele i gamos – małżeństwo) to termin określający system małżeński, w którym jedna osoba posiada jednocześnie więcej niż jednego małżonka. W ujęciu prawnym i socjologicznym jest to przeciwieństwo monogamii, która zakłada wyłączność relacji między dwiema osobami. W języku potocznym często używa się tego słowa zamiennie z „wielożeństwem”, choć technicznie jest to tylko jeden z wariantów tego zjawiska.
Poligamia jest pojęciem parasolowym (nadrzędnym). Obejmuje ona różne konfiguracje związków, w zależności od płci osoby posiadającej wielu partnerów. W większości współczesnych systemów prawnych, które dopuszczają takie relacje, mowa jest o sformalizowanym związku, niosącym za sobą konkretne skutki prawne, takie jak dziedziczenie czy obowiązek alimentacyjny.
Rodzaje poligamii
Choć w popkulturze poligamia kojarzy się niemal wyłącznie z mężczyzną posiadającym harem, rzeczywistość antropologiczna jest bardziej złożona. Aby precyzyjnie opisać dany związek, należy użyć jednego z dwóch szczegółowych terminów, które wskazują na płeć osoby „centralnej” w relacji.
Poligynia (wielożeństwo)
Jest to zdecydowanie najpowszechniejsza forma poligamii występująca na świecie. Polega ona na związku jednego mężczyzny z dwiema lub więcej kobietami jednocześnie. To właśnie ten model jest usankcjonowany w prawie niektórych państw islamskich oraz w tradycjach wielu plemion afrykańskich.
W systemach dopuszczających poligynię, status mężczyzny często rośnie wraz z liczbą posiadanych żon, co historycznie świadczyło o jego zamożności. Zazwyczaj prawo lub religia nakładają na męża obowiązek równego traktowania wszystkich partnerek, zarówno pod względem finansowym, jak i czasu im poświęcanego.
Poliandria (wielomęstwo)
To zjawisko znacznie rzadsze, polegające na związku jednej kobiety z wieloma mężczyznami. Występuje ono w nielicznych społecznościach, m.in. w Tybecie, niektórych regionach Indii (np. wśród ludu Toda) czy Nepalu. Często przyjmuje formę tzw. poliandrii braterskiej, gdzie kobieta poślubia kilku braci.
Przyczyny poliandrii są zazwyczaj ekonomiczne i pragmatyczne. W trudnych warunkach górskich, gdzie ziemi uprawnej jest mało, dzielenie jej między synów doprowadziłoby do rozdrobnienia majątku. Wspólna żona dla wszystkich braci pozwala zachować ziemię w całości i ogranicza przyrost naturalny w rodzinie, co jest kluczowe dla przetrwania w surowym klimacie.
Poligamia a poliamoria
Wiele osób myli te dwa pojęcia, jednak opisują one zupełnie inne zjawiska. Poligamia to termin prawno-religijny, odnoszący się do struktury małżeństwa, podczas gdy poliamoria to styl życia oparty na relacjach emocjonalnych.
Najważniejsze różnice między nimi:
- Formalizacja: Poligamia dąży do usankcjonowania małżeństwa (często w oparciu o religię), natomiast poliamoria opiera się na nieformalnych porozumieniach i etycznej nielojalności za zgodą wszystkich stron.
- Hierarchia: W tradycyjnej poligamii (zwłaszcza religijnej) często występuje wyraźna hierarchia i patriarchat (jeden mąż rządzi rodziną). Poliamoria stawia na równość partnerów i brak sztywnych struktur władzy.
- Płeć: Poligamia jest zazwyczaj ograniczona do konkretnej płci (np. tylko mężczyzna może mieć wiele żon). W poliamorii płeć nie ma znaczenia – każdy w układzie może mieć wielu partnerów, niezależnie od konfiguracji.
- Podłoże: Poligamia często wynika z tradycji lub nakazów religijnych. Poliamoria jest wyborem indywidualnym, wynikającym z potrzeby budowania wielu relacji miłosnych jednocześnie.
Gdzie poligamia jest legalna?
Status prawny wielożeństwa na świecie jest ściśle powiązany z kręgiem kulturowym i religijnym. Kraje zachodnie (Europa, Ameryka Północna i Południowa) surowo zabraniają poligamii, traktując ją jako przestępstwo lub wykroczenie przeciwko porządkowi społecznemu.
Legalność tego zjawiska koncentruje się w tzw. „pasie poligamicznym”, który rozciąga się od Afryki Zachodniej, przez Bliski Wschód, aż po Azję Południowo-Wschodnią. Warto jednak zaznaczyć, że nawet tam prawo często nakłada surowe ograniczenia, np. konieczność uzyskania zgody pierwszej żony lub sądu.
Kraje muzułmańskie i afrykańskie
Większość państw, w których poligamia jest legalna, opiera swoje prawo na szariacie (prawie koranicznym). Islam zezwala mężczyźnie na posiadanie do czterech żon, pod warunkiem, że jest on w stanie utrzymać je na równym poziomie i traktować sprawiedliwie.
Kraje, gdzie poligamia jest dozwolona lub tolerowana:
- Arabia Saudyjska, Zjednoczone Emiraty Arabskie, Katar, Kuwejt (prawo oparte na islamie).
- Iran, Irak, Syria, Jemen.
- Kraje Afryki Subsaharyjskiej: np. Nigeria (w stanach północnych), Kamerun, Senegal, Sudan Południowy (prawo zwyczajowe często dopuszcza wielożeństwo niezależnie od religii).
- Azja: Indonezja i Malezja (tylko dla muzułmanów, po spełnieniu restrykcyjnych warunków).
Status prawny w Europie i USA
W całej Europie oraz obu Amerykach poligamia jest nielegalna i nieuznawana. Oznacza to, że urzędnik stanu cywilnego nie udzieli ślubu osobie, która jest już w związku małżeńskim. Małżeństwa poligamiczne zawarte legalnie za granicą (np. w Arabii Saudyjskiej) mogą być w niektórych krajach europejskich uznawane tylko w ograniczonym zakresie (np. w kwestiach spadkowych), ale nie pozwalają na sprowadzenie wszystkich żon w ramach łączenia rodzin.
Ciekawym przypadkiem są Stany Zjednoczone, a konkretnie stan Utah. Choć poligamia jest tam nadal nielegalna, w 2020 roku zmieniono kwalifikację czynu z przestępstwa na wykroczenie (dla osób dorosłych działających dobrowolnie). Nadal jednak nie można legalnie poślubić wielu osób – mormońscy fundamentaliści praktykują tzw. „duchowe małżeństwa”, które nie mają mocy prawnej, ale funkcjonują wewnątrz ich społeczności.
Czy wielożeństwo jest legalne w Polsce?
W Polsce sytuacja jest jednoznaczna: poligamia jest przestępstwem. Polski system prawny opiera się na zasadzie monogamii, co wynika wprost z Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz Konstytucji RP.
Osoba, która zawiera małżeństwo, mimo że pozostaje już w innym ważnym związku małżeńskim, popełnia przestępstwo zwane bigamią. Zgodnie z Art. 206 Kodeksu karnego: „Kto zawiera małżeństwo, pomimo że pozostaje w związku małżeńskim, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2”. Drugie małżeństwo zawarte w takich warunkach jest z mocy prawa nieważne i podlega unieważnieniu.
Blaski i cienie życia w związku poligamicznym
Ocena poligamii nie jest czarno-biała i zależy od perspektywy kulturowej. Dla mieszkańców Zachodu taki model wydaje się często opresyjny, jednak w społecznościach, gdzie jest on normą, pełni określone funkcje społeczne i ekonomiczne.
Główne argumenty podnoszone w dyskusji o wielożeństwie:
- Wsparcie ekonomiczne i opiekuńcze: W tradycyjnych społecznościach duża rodzina oznacza więcej rąk do pracy. Wielożeństwo pozwala też na wspólne wychowywanie dzieci przez kilka kobiet, co tworzy silną sieć wsparcia w razie choroby czy śmierci jednej z matek.
- Status społeczny: W niektórych kulturach posiadanie wielu żon jest wyznacznikiem prestiżu i bogactwa mężczyzny.
- Zazdrość i konflikty: Jest to najczęściej wymieniana wada. Rywalizacja o czas, zasoby i względy męża rodzi napięcia między żonami oraz ich dziećmi (zwłaszcza w kwestiach dziedziczenia).
- Nierówność płci: Krytycy wskazują, że poligynia utrwala patriarchalny system, w którym kobieta jest traktowana przedmiotowo, a jej rola ogranicza się do bycia jedną z wielu, bez prawa do wyłączności.
- Koszty: Utrzymanie kilku rodzin w nowoczesnym świecie generuje ogromne obciążenie finansowe, co sprawia, że nawet w krajach arabskich poligamia staje się coraz rzadsza.